تاریخ انتشار
سه شنبه ۱۹ تير ۱۳۹۷ ساعت ۰۹:۴۰
۰
کد مطلب : ۳۳۱۵۱

رثاء حسيني در ديوان شاعران سرزمين‌هاي عرب‌نشين در عصر معاصر

سيده مرضيه عبدالله‌زاده ديوا
مقدمه
   اهميت شعر و جايگاه آن در ادب از ديرباز مورد توجه ناقدان شعر و ادب بوده است. در گذشته، اين فن به دلايل بسيار، از جمله ماندگاري در حافظه و دل‌پذيري آن به دليل داشتن طنين آهنگين، بر بسياري از فنون ديگر عرب سروري داشته است.شعر عرب در طول تاريخ ادب، همانند زبان گوياي مردم و به عنوان رسانه‎اي همگاني مورد استفاده و اعتماد عمومي قرار گرفته است. شايد از همين روست که ائمة اطهار(ع) براي انتشار مکتب اهل‌بيت(ع) ترغيب به سرودن شعر نموده‌اند و مخصوصاً به مرثيه‌سرایي بر امام حسين(ع) تشویق کرده‌اند و از صدر اسلام تاکنون با تمسک به سنت پيامبر(ص) از شعر به عنوان سلاحي کارآمد در تهاجم و دفاع استفاده شده است.
   عاشورا روز و حادثه‌اي است که در ميان روزها و حوادث تلخ و شيرين جهان، حافظة روزگار آن را به‌خوبي به ياد دارد و گذشت زمان، هرگز آن را به فراموشي نخواهد سپرد. عاشورا، رويدادي است که در طول زمان انديشه‌ها، قلم‌ها، دل‌ها و زبان‌هاي فراواني را به خود مشغول ساخته است.
   يکي از فعال‌ترين عرصه‌هایي که در آن به شخصيت آن امام بزرگوار و حادثة عاشورا پرداخته شده و مي‌شود، عرصة شعر رثایي است. شاعران متعهد، مرثيه بر اهل‌بيت پيامبر(ص)، خصوصاً حسين بن علي(ع) و ديگر شهيدان کربلا را به عنوان بستري مناسب براي طرح و ترويج عقايد ديني و سياسي و دفاع از آنها برگزيدند.
   شعر معاصر حسیني به دلیل برخورداری از امتیازاتی ویژه جایگاه ارزشمندی را در شعر معاصر به خود اختصاص داده است؛ چرا که به دلیل ورود به مجالس و منابر حسینی پایگاه مردمی مناسبی کسب کرده است. از طرفی جزئیات حادثة عاشورا و مقتل امام حسین(ع) به صورت شعر بیان شده که باعث جاودانگی مقتل گردیده است. روح حماسي در شعر رثاء حسینی موجب به خشم آوردن ظالم گردیده است.
   از آن‌جایی که حماسة حسین(ع) در جهان شناخته شده است، بسیاری مجذوب شخصیت والای او شده‌اند و شاعران مذاهب و مسلک‌هاي مختلف به این مضمون پرداخته‌اند. با بررسی بعضی از اشعارِ مناسب، دیده می­شود که موضوعات شعر حسینی وسعت زیادی دارد. از جمله نقل تاریخی زندگی و قیام امام حسین(ع)، مبارزه با ظلم و حق‌طلبی حضرت، آثار قیام امام حسین(ع)، بهره­گیری سیاسی ـ اجتماعی از قیام حضرت، اشعار مراسم عزا و سوگواری برای امام حسین(ع) و مضامین مربوط به جنگ‌آوری و دلاوری حضرت. شعر حسینی در دورة معاصر در قالب‌های رثاء، مدح، هجو و حماسه دیده می‌شود. اولین و مهم‌ترین غرض از شعر حسینی رثاء می‌باشد؛ گریه بر اطلال و دمن، وصف احوال درونی شاعر، توصیف فاجعة کربلا و بیان عظمت آن.
   شاید علت توجه شعرا به رثاء حسینی، ریشه در روایاتی دارد که از طریق اهل‌بیت(ع) دربارة خواص گریه بر امام حسین(ع) و در مورد خواص مجلس گریه بر حضرت، اجر و ثواب گریه بر او، فضیلت ابکاء و ذکر مصیبت حضرت سیدالشهدا بیان شده است.
 
جایگاه امام حسین در روایات
   در خلقت نور شريف حضرت حسين(ع) آنچه از اخبار صحیحه مستفاد می‌شود، آن است که اول مخلوقات نور شریف حضرت پیغمبر(ص) است و عقل نیز بر این دلالت دارد. نظر به اشرفیت آن حضرت و واجبیت او و کثرت اعتنای خدا به شأن او. در بعضی اخبار است که اول مخلوقات نور آن سرور و نور ائمة هدی است و به هر تقدیر نتیجه آن است که اول مخلوقات نور حسین (ع) است. چون همه نور واحدند و نور احدند چنان‌که جدش فرمود: «حُسينٌ مِنّی وَ اَنا مِنْ حُسَيْن»؛ «حسین از من است و من از اویم» (مجلسی، 1403 هـ: 43/271 ).
   و در خبر است: «اَنا مِنْ حُسَيْن وَ حُسَيْنٌ مِنی»؛ «من از حسین هستم و حسین از من است» (مجلسی، 1403 هـ: 43/296).
 
خصوصيت محل آن حضرت پس از ولادت
   اولین مجلس بعد از تولد، دست‌های رسول خدا بود. چنان‌که روایت شده است که حضرت در حجره ایستاده بودند منتظر ولادت آن جناب، پس چون متولد شد به هیئت سجده ندا کرد پیغمبر خدا اسماء را پسر مرا بیاور. عرض کرد که هنوز او را پاکیزه نکرده‌ایم. فرمودند: تو او را پاکیزه می‌کنی! خدا او را پاک و پاکیزه کرده. پس آورد او را در حالتی که پیچیده شده بود در پارچه‌ای که از پشم بود. پس گرفت او را به دست خود و نظر فرمود به او و گریست و فرمود: «دشوار است بر من ای ابا عبدالله» (علامه مجلسی، 1403 هـ: 43/239).
   و بعد از آن گاهی بر دوش و گردن جبرئیل بود و گاهی بر دوش پیغمبر، یا بر سینه و پشت آن سرور (ابن بابویه، 1400هـ: 361) و گاهی بر دست او؛ هنگامی که بلند می‌فرمود او را که دهانش را ببوسد. گاهی بلند می‌فرمود او را که نشان اصحاب دهد و سفارش او را نماید (ابن بابویه، 1400هـ : 478) و گاهی بر دست امیر المؤمنین(ع) که آن حضرت او را نگاه می‌داشت تا پیغمبر(ص) جمیع اعضای او را می‌بوسید (ابن قولویه، 1377: 70) و آخر محلش در دنیا در سینة پیغمبر خدا بود در حال احتضار و آن سرور را می‌بوسید و می‌فرمود: «یزید را با من چه کار است. خدا او را مبارک نکند».
 
در خصوصيت محل حضرت حسين(ع) در روز محشر
   در روایات بسیاری آمده است که برای حضرت حسین(ع) مجلس خاصی است در زیر سایة عرش که با زوار و گریه‌کنندگان خود انس گرفته، با هم سخن می‌گویند و از شداید ایمن هستند و ازواج ایشان از بهشت پیغام می‌دهند ایشان را که ما مشتاق هستیم به شما و آنها راضی نمی‎شوند که بهشت را بر صحبت آن مجلس شریف ترجیح دهند. و موقف مخصوصی در روز محشر دارد که محشر بر پا خواهد شد، آن وقتی که بر پا می‌ایستد سر در بدن ندارد، خون از رگ‌های او جاری است و حضرت فاطمه(س) چون آن هیئت را مشاهده نماید شهقه می‌زند که اهل موقف مضطرب می‌شوند (مجلسی، 1403ق: 45/207).
 
فلسفة بکاء
   در خواص گريه بر ابا عبدالله الحسين(ع)
   ۱ـ این که صلة حضرت رسول(ص) است (ابن قولویه، 1377: 81).
   ۲ـ مساعدت حضرت فاطمه(س) است؛ زیرا که آن حضرت هر روز گریه می‌کند و حضرت صادق(ع) فرمود: آیا دوست نمی‌داری که از جملة کسانی باشی که یاور و معین حضرت فاطمه(س) باشند. (ابن قولویه، 1377: 82).
 
خواص مجالس گريه بر حضرت امام حسين(ع)
   ملائکة مقربین در آن مجالس حاضر می‌شوند؛ چنان‌که، روایت شده که روزی جعفر بن عفان به خدمت حضرت صادق(ع) مشرف شد، پس حضرت او را به نزدیک خود نشانید و فرمود: ای جعفر شنیده‌ام که در مرثیة حسین(ع) شعر می‌گویی و خوب می‌گویی. عرض کرد: بلی فدایت شوم. فرمود: بخوان. پس خواند و آن حضرت با اصحاب گریستند تا این‌که اشک بر صورت و محاسن شریفش جاری گردید (ابن قولريه، 1377: 103).
 
اجر و ثواب گريه بر حسين(ع)
   ۱ـ ملک الموت هنگام قبض روحش از مادر مهربان‌تر با او باشد (ابن قولویه، 1377:101).
   ۲ـ گریه‌کننده در وقت مردنش چنان فرح‌ناک می‌شود که آن فرح در دلش باقی است تا روز قیامت (شوشتری، 1374: 261).
 
چشمی که برای ابا عبدالله گريه کند
   چشمی که برای حضرت حسین(ع) گریه کند ممسوس ملائکه شود که اشک از آن پاک کنند و نگاه دارند (مجلسي، 1403: 44/287).
 
اشکی که جاری شود در رثاء حضرت حسين(ع)
   از برای هر عمل ثواب محدودی است مگر اشک که اجرش نهایتی و حصری نیست (مجلسي، 1403: 44/305).
 
فضيلت ابکاء و ذکر مصيبت حضرت سيدالشهداء
   در شرف و افضليت او همین کفایت است که اول وجودی که مرثیه خواند و فیض ابکاء از وی صادر شد ذات اقدس سبحانی جلّ ذکره و جبرئیل امین و ملائکه مقربین و انبیاء مرسلین سلام الله علیهم اجمعین بوده‌اند. نه یک مرتبه و یک مجلس، بلکه کرات و مرات و مجالس عدیده و مقامات کثیره چنان‌چه این مطلب از اخبار خداوند متعال از شهادت آن مظلوم به حضرت موسی و انبیاء عظام(ع) و اخبار جبرئیل در مرور از زمین کربلا و سایر مواقع موارد معلوم و روشن است (واعظ خیابانی تبریزی، 1386: 95).
 
ثواب کسی که به ‌واسطة شعر گفتن در مصيبت امام حسين(ع) گريه کند
   محمد بن احمد بن حسین العسکری از حسن بن علی بن مهزیار، از پدرش، از محمد بن سنان از محمد بن اسماعیل از صالح بن عقبه، از حضرت ابا عبدالله(ع) نقل کرده که آن حضرت فرمودند: کسی که در مصیبت امام حسین(ع) یک بیت شعر بخواند سپس خود گریسته
و ۱۰ نفر را بگریاند بهشت برای او و آن ۱۰ نفر می‌باشد. و کسی که در مصیبت حضرت حسین(ع) یک بیت شعر بخواند سپس خود گریسته و ۹ نفر را بگریاند بهشت برای او و آن نه نفر می‌باشد. پس پیوسته حضرت نفرات را یکی‌یکی کاهش داده تا فرمودند: کسی که در مصیبت امام حسین(ع) یک بیت شعر بخواند سپس خود بگرید (راوی می‌گوید: گمان می‌کنم امام(ع) فرمودند یا تباکی کرده و خود را به صورت گریه‌کن درآورد) بهشت برای او می‌باشد      (ابن قولویه، 1377: 347).
 
گريستن تمام مخلوقات بر حضرت حسين بن علي(ع)
   محمد بن جعفر قرشی رزاز از محمد بن حسین بن ابی الخطاب از حسن بن علی بن ابی عثمان از عبدالجبار نهاوندی از ابی سعید از حسین بن ثویربی ابی فاخته و یونس بن ظبیان و ابی سلمه سراج و مفضل بن عمر جملگی گفتند که شنیدیم ابو عبدالله(ع) می‌فرمودند: هنگامی که حضرت حسین بن علی(ع) به شهادت رسیدند آسمان‌های هفت‌گانه و طبقات هفت‌گانة زمین و آنچه در آنها و بین آنها بود و تمام موجودات و جنبندگان بر روی آنها و بهشت و دوزخ و بالاخره کلیة اشیایی که پروردگار ما آنها را آفریده و موجودات مرئی و نامرئی کلاً بر آن حضرت گریستند.
   و پدرم علیه الرحمه از سعد بن عبدالله، او از محمد بن الحسین و او از حسن بن علی بن ابی عثمان با اسنادش برایم مثل حدیث مذکور را نقل نمود (شیخ صدوق، 1400هـ: 253).
 
قالب‌های رثاء حسینی در عصر معاصر
   رثاء حسینی در عصر معاصر در قالب‌های کلاسیک، رمانتیک، مقتل منظوم، اشعار شعبی، ملحمه و نمایش‌نامه عرضه شده است؛ که در هر یک از موارد نمونه‌ای را همراه با مختصری از زندگی‌نامة شاعر بیان می­داریم:
 
   ۱ـ امام حسين(ع) در شعر شعرای کلاسيک:
   مکتب کلاسيسم
   واژة کلاسيس در لاتين به معني گروه، طبقه و زير مجموعه است. و از نظر اصطلاح، کلاسيسم در مفهوم متضاد رمانتيسم است. وقتي ما از کلاسيسم صحبت مي‎کنيم عموماً بر مي‎گرديم به مکاتب، قواعد، روش‎ها، زمينه‎ها، قراردادها و حساسيت‎هایي که توسط نويسندگان کلاسيک پديد آمده و همين حس و حال در نويسندگان بعدشان