تاریخ انتشار
سه شنبه ۱۴ تير ۱۳۹۰ ساعت ۱۷:۵۲
۰
کد مطلب : ۱۶۳۱۱
مناجات شعبانیه، برائت استهلال رمضان*

بریدن از غیر، پیوستن به او

بریدن از غیر، پیوستن به او
یکی از نغزترین، معروف‏ترین و زیباترین ادعیه، «مناجات شعبانیه‏» است که در کتب ادعیة شیعه در بخش اعمال ماه شعبان از آن یاد شده است.

سند مناجات شعبانیه
سند اصلی روایت از ناحیة امام رضا (ع) صادر شده است که ایشان از پدران بزرگوارشان به روایت «ابن‏خالویه‏»، مناجات را حضرت علی (ع) نقل کرده‌اند. در «مفاتیح‏الجنان‏» نیز در اعمال مشترک ماه شعبان، به عنوان «عمل هشتم‏» آمده است و آغاز آن چنین است: «اللهم صل علی محمد و آل محمد واسمع دعائی اذا دعوتک ...».
مهم‌ترین منابع روایی که این روایت در آنها وجود دارد، عبارت‌اند از:
الف) کتاب «عیون اخبار الرضا (ع)» جلد یک، صفحات ۲۹۵ تا ۲۹۷ حدیث ۵۳
ب) کتاب «امالی شیخ صدوق (ره)» صفحات ۲۱۸ تا ۲۲۶
ج) کتاب «بحارالانوار» جلد ۹۳ کتاب الصوم، صفحات ۳۵۶ تا ۳۵۸ حدیث ۲۵
د) کتاب «وسايل الشیعه» جلد ۷، صفحات ۲۲۶ تا ۲۲۸ حدیث ۲۰

محورهای اصلی مناجات شعبانیه
مناجات شعبانیه حول پنج محور می‌چرخد:
۱- جایگاه ماه خدا
۲- دعا و نیایش در ماه رمضان
۳- آداب بندگی
۴- نشانه‌ای از قیامت
۵- پیوند با اهل بیت (ع)

جایگاه ماه خدا
رسول گرامی اسلام (ص) در خطبة شعبانیه، ماه مبارک رمضان را چنین توصیف می‌کند: «وَ هُوَ شَهرٌ دُعِیتُم فِیه ِاِلی ضِیافَـ‹ِ اللهِ وَ جُعِلتُم فِیه مِنْ أهْلِ کَرامَـ‹ِ اللهِ اَنفاسُکُُم فِیه تَسبِیحٌ وَ نَومُکُم فِیه عِبادَ›ٌ وَ عَمَلُکُم فیهِ مَقبُولٌ وَ دُعاءُکُم فِیه مُستَجابٌ»۱؛ «ماه رمضان ماهی است که شما به ضیافت الهی دعوت شده‌اید و در ردیف کساني قرار گرفته‌اید که خداوند تکريمشان فرموده است. نفس‌هایتان در آن، تسبیح و خواب شما در آن، عبادت و اعمالتان در آن، پذیرش شده و دعایتان در آن، مستجاب است.»

به چند دلیل ماه رمضان از جایگاه والایی در میان دیگر ماه‌های خداوند برخوردار است:
۱- اختصاص داشتن این ماه به خداوند
۲- نزول قرآن (نزول دفعی)
۳- وجود شب قدر

امام سجاد (ع) در دعای چهل ‌و چهارم صحیفة سجادیه که نام آن «دعا به هنگام فرارسیدن ماه رمضان» است، به برشمردن ویژگی‌های این ماه و علل برگزیدگی آن پرداخته‌اند.
«شَهْرَ رَمَضانَ... الَّذى اَنْزَلَ فيهِ الْقُرْانَ...ثم فَضَّلَ لَيْلَـ‹ً واحِدَ›ً مِنْ لَياليهِ عَلى‏ لَيالى اَلْفِ شَهْرٍ، وَ سَمّاها لَيْلَـ‹َ الْقَدْرِ...»
پیامبر عظیم الشأن اسلام (ص) می‌فرماید: «لو یَعلَمُ العبدُ ما فِی رَمضان لَوَدَّ اَن یَکُونَ رمَضانَ السَّنَـ‹»؛ «اگر بندة «خدا» می‏دانست که در ماه رمضان چیست [چه برکتی وجود دارد] دوست می‏داشت که تمام سال، رمضان باشد.»۲

دعا و نیایش
دعا کردن نوعی ارتباط روحی و معنوی با کانون قدرت مطلق، یعنی حضرت پروردگار است. قرآن کریم می فرماید: «قُل ما یعْبَؤُا بِکَُم رَبِّی لَولا دُعاؤُکُم»۳؛ «بگو: پروردگارم برای شما هیچ ارزشی قائل نیست، اگر دعای شما نباشد.»
كلمة «عَبأ» به معناي وزن و سنگيني است و جملة (ما يعبؤا بكم ربّي) يعني «خداوند براي شما وزن و ارزشي قائل نيست؛ مگر در ساية دعا و عبادت شما». كلمة «دعائكم» هم دو نوع معنا شده است:
الف) دعا كردن شما به درگاه خداوند: در اين معنا همين ناله، تضرع‏ و دعاها سبب عنايت خداوند به شماست. چنان‌ كه در حديث مي‏خوانيم: «كسي كه اهل دعا باشد، هلاك نمي‏شود.» بعد خداوند از گروه مقابل كه اهل دعا نيستند، شكايت مي‏كند كه شما حق را تكذيب كرديد و به جاي نيايش به سراغ بت‏ها و هوس‌ها و طاغوت‏ها رفتيد كه كيفرتان را خواهيد ديد.
ب) دعوت خداوند از مردم: زيرا سنت الهي دعوت از مردم براي پذيرفتن حق و اتمام حجت بر آنان است و اگر اين دعوت نباشد، (لولا دعائكم) مردم ارزشي ندارند. آنچه آنان را موجود برتر و ارزشمند مي‏كند، همان پذيرش دعوت خداوند است؛ ولي شما دعوت الهي را نپذيرفتيد و تكذيب کرديد، پس اميد خيري در شما نيست و به كيفر عملتان مي‏رسيد.۴

ادب دعا
چند چيز نشانگر رعايت ادب در دعا محسوب مي‌شود كه به مواردي از آنها مي‌پردازيم:
۱- شروع با «بسم الله الرحمن الرحيم»: رسول خدا (ص) مي‌فرمايد: «دعايي كه اولش با بسم الله شروع شود، رد نخواهد شد.»۵
۲- ثنا و تمجيد پروردگار: امام صادق (ع) مي‌فرمايند: «در نوشته‌هاي اميرالمؤمنين (ع) بود كه قبل از دعا، حضرت حق را مدح و ثناء بگويند.»۶
۳- صلوات بر محمد (ص) و آل محمد (ع).
۴- توسل به اهل بيت (ع): امام رضا (ع) فرمودند: «هر گاه از خداوند تبارك و تعالي تقاضايي داشتي، بگو: خداوندا از تو مي‌خواهم كه به حق محمد (ص) و علي (ع) كه نزد تو مقام والايي دارند، حاجت مرا برآورده سازي.»۷
۵- دعا در حق ديگران

آداب بندگی
پیامبر اسلام (ص) در بخشی از خطبة خویش به آداب معاشرت پرداخته و روزه‌داران را برای به‌کارگیری این آداب سفارش کرده است. آن حضرت با ارائة راهکارهای حیاتی، اهل ایمان را به سوی سلوک برتر هدایت می‌کند. برخی از این راهکارها عبارت‌اند از:

۱- اخلاق فردی
آن حضرت می‌فرماید: «وَ مَن حَسَّنَ مِنکُم فی هذا الشَّهرِ خُلُقَهُ کانَ لَهُ جَوازاً عَلی الصِّراطِ یومَ تَزِلُّ فِیه الأَقدامُ»؛ «هر کس از شما در این ماه، اخلاق خود را نیکو کند، خداوند متعال برای او جواز عبور از پل صراط را، آن روز که گام‌ها می‌لغزد، صادر می‌کند.»
اهمیت این سخن زمانی روشن می‌شود که دقت کنیم، انسان روزه‌دار گاهی در اثر تشنگی و گرسنگی طاقت خود را از دست می‌دهد و در نتیجه توان کمتری در مقابل ناهنجاری‌های روحی و اجتماعی خواهد داشت؛ به‌ویژه آنکه در هوای گرم روزه بگیرد و در اثر شب زنده‌داری و سحرخیزی در شب‌های ماه رمضان بی‌خوابی کشیده باشد. چنین فردی اگر عنان صبر را از دست بدهد، در مقابل کوچک‌ترین ناملایمات عصبانی می‌شود و با دیگران برخورد ناشایستی خواهد داشت. این چنین رسول خدا (ص) در تکمیل گفتار عزت بخش خویش می‌فرماید: «وَ مَن کَفَّ فِیهِ شَرَّهُ کَفَّ اللهُ عَنهُ غَضَبَهُ یومَ یلقاهُ»۸ ؛ «و هر کس در این ماه، خشم خویش را از مردم باز دارد، خداوند در روز ملاقاتش غضب خود را از وی بازخواهد داشت.»

۲- اخلاق اجتماعی
از دیگر اوصاف روزه‌داران راستین که در کلام پیامبر (ص) بر آن تأکید شده است، افطار دادن به روزه‌داران است. آن حضرت در این باره فرمود: «مَن فَطَّرَ مِنکُم مُؤمِناً صائِماً فی هذا الشَّهرِ کانَ لَهُ بِذلِکَ عِندَاللهِ عِتقُ رَقَبَـ‹ٍ وَ مَغفِرَ›ٌ لِما مَضی مِن ذُنُوبِهِ»۹؛ «هر کس از شما در این ماه مؤمن روزه‌داری را افطار دهد، برای او نزد خداوند پاداش آزاد ساختن یک برده و آمرزش همة گناهان گذشته منظور خواهد شد.»
به همین دلیل است که در دعای روزانه ماه رمضان را می‌خوانیم: «اَللّهُمَّ أَغْنِ کُلَّ فَقُِیرٍ، اَللّهُمَّ اَشْبِع کُلَّ جائِعٍ، اَللهُمَّ اکْسُ کُلَّ عُریانٍ، اَللهُمَّ اقْضِ دَینَ کُلِّ مَدینٍ»۱۰
۲-۱- احترام به بزرگان و تکریم کودکان
پیامبر اکرم (ص) در این خطبه فرمود: «وَقِّرُوا کِبارَکُمْ وَ ارْحَمُوا صِغارَکُمْ»۱۱؛ «به بزرگانتان احترام بگذارید و به کوچک‌ترهایتان مهر بورزید.»
از آموزه‌های با برکت فرهنگ اسلامی تعظیم بزرگسالان و طبقة کهن‌سال جامعه است. از نظرگاه پیامبر اکرم (ص) سالمندان جامعه، سرمایه‌های ارزشمندی محسوب می‌شوند. همچنین مهرورزی به اطفال و بذل عاطفه و محبت به کودکان آثار گران‌قدری در تربیت نسل جدید دارد.
۲-۲- صلة رحم و دیدار با خویشاوندان
دیدار خویشاوندان و اطلاع یافتن از زندگی آنان، در تحکیم روابط و ازدیاد محبت، تأثیر به‌سزایی دارد. افزون بر آن، از منظر روایات اسلامی صلة رحم در آسان شدن حساب روز قیامت، تزکیة اعمال، زیاد شدن روزی، دفع بلایا، طول عمر و افزایش روزی و درآمد مؤثر است. به همین دليل، رسول خدا (ص) در خطبة شعبانیه می‌فرماید: «هر کس در ماه رمضان صلة رحم کند، خداوند متعال رحمت خود را در روز قیامت شامل او خواهد کرد و هرکس قطع رحم کند، خداوند متعال رحمت خود را از او قطع خواهد کرد.»
۲-۳- یتیم‌نوازی
پیامبر خدا (ص) فرمود: «وَ مَنْ اَکْرَمَ فِیهِ یتیماً اَکْرَمَهُ اللهُ یوْمَ یلْقاهُ»۱۲؛ «هر کس در ماه رمضان یتیمی را تکریم [و به امور او رسیدگی] کند، خداوند در روز قیامت او را تکريم خواهد کرد.»
ملامحمدمهدی نراقی (ره) کلام بسیار زیبایی دربارة یتیم در کتاب «جامع‌السعادات» دارند. ایشان می‌فرمایند: «سخت‌تر و دشوارتر از یتیمی که از پدر خویش جدا افتاده، یتیمی است که از امام زمان خود دور شده است و به وی دسترسی ندارد و مسائل و معارف دینی‌اش را نمی‌داند. شیعیان ما! آگاه باشید، آنکه نسبت به علوم و معارف ما داناست، اگر چنین گمشده‌ای را راهنمایی و ارشاد کند و معارف ما را به وی بیاموزد، نزد رفیق اعلی همراه خواهد بود، آنجا مکانی است که انبیاء الهی در آن گردآمده‌اند و«حَسُنَ اوُلئِکَ رفیقاً.»۱۳

نشانه‌ای از قیامت
ماه رمضان نشانه‌ای از روز رستاخیز است. حضرت محمد (ص) در فرازی از سخن خود در خطبة شعبانیه فرمود: «وَ اذْکُرُوا بِجُوعِکُمْ وَ عَطَشِکُمْ فِیهِ جُوعَ یوْمِ الْقِیامَةِ وَ عَطَشَهُ»؛ «با گرسنگی و تشنگی‌تان در ماه رمضان، گرسنگی و تشنگی روز قیامت را به یاد آورید.»

توصیف روز قیامت در قرآن کریم
قرآن کریم در سورة تکویر آیات ۱ تا ۱۴ می‌فرماید: « إِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ وَإِذَا النُّجُومُ انكَدَرَت وَإِذَا الْجِبَالُ سُيِّرَت وَإِذَا الْعِشَارُ عُطِّلَتْ وَإِذَا الْوُحُوشُ حُشِرَتْ وَإِذَا الْبِحَارُ سُجِّرَتْ و...»؛ «آن زمان که خورشید از درخشش بیفتد، ستارگان بی‌فروغ شوند، کوه‌ها سیر داده شوند و...» و در جای دیگر می‌فرماید: «يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ مَّا عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُّحْضَرًا وَمَا عَمِلَتْ مِن سُوَءٍ تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَيْنَهَا وَبَيْنَهُ أَمَدًا بَعِيدًا»؛ «روزی که هر کس کارهای خود را اعم از نیک یا زشت حاضر می‌بیند، آرزو می‌کند که کاش بین او و کار زشتش مسافتی دراز فاصله بود.»۱۴ و در جای دیگر می فرماید: «وَاتَّقُواْ يَوْمًا تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللّهِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَّا كَسَبَتْ وَهُمْ لاَ يُظْلَمُونَ»؛ «و بپرهیزید از آن روز که به سوی خدا بازگشت داده می‌شوید. آن‌گاه به هر کس آنچه که فراهم کرده است، تمام و کمال پرداخت می‌شود و به آنان ستم نمی‌شود.»۱۵

صحنه‌هایی از روز قیامت
در آن روز سخت، برخی چهره‌هایی خندان و بانشاط دارند؛ «وُجُوهٌ یومَئِذٍ مُسفِرَ›ٌ ضاحِکَـ‹ٌ مُستَبشِرَ›ٌ»۱۶؛ «چهره‌هایی در آن روز گشوده، خندان و شادمان‌اند.» «یوْمَ تَرَی المُؤْمِنینَ وَ المُؤْمِناتِ یسْعی نُورُهُمْ بَینَ أیدِیهِمْ وَ بِاَیمانِهِمْ بُشْراکُمُ الْیوْمَ جَنَّاتٌ تَجْرِی مِنْ تَحتِهَا الأَنْهارُ خالِدینَ فِیها ذلِکَ هُوَ الفَوزُ العَظِیم»۱۷؛ «در آن روز مردان و زنان باایمان را مشاهده می‌کنی که نورشان در جلو و سمت راستشان به سرعت حرکت می‌کند [و به آنها گفته می‌شود:] بشارت باد بر شما امروز به باغ‌هایی [از بهشت] که نهرها زیر درختانشان جاری است. شما برای همیشه در آن باغ‌ها خواهید ماند و این همان رستگاری بزرگ است.» پارسایان در آن روز مهمانان خداوندند «یوْمَ نَحْشُرُ المُتَّقِینَ إِلی الرَّحْمَنِ وَفْداً»۱۸؛ «در آن روز پرهیزگاران را دسته‌جمعی برای پذیرایی بر سر سفرة رحمت الهی محشور می‌کنیم.»

پیوند با اهل بیت (ع)
در ماه مبارک رمضان فرصت‌های مناسبی برای تقویت ارتباط با اهل بیت (ع) وجود دارد؛ چراکه تمام اعمال ما در گرو محبت و ارتباط با اهل بیت (ع) پذیرفته می‌شود. زراره از امام باقر (ع) نقل کرده که آن حضرت فرمود: «بُنِی الإسْلامُ عَلی خَمْسَـ‹َ أشْیاءَ عَلَی الصَّلا›ِ وَ الزَّکا›ِ و الحَجِّ وَ الصَّومِ وَ الوَلایـ‹ِ»؛ «اسلام بر پنج چیز بنا شده است: نماز، زکات، حج، روزه و ولایت.» زراره پرسید: «کدام‌یک از این پنج پایه، برتر است؟» فرمود: «اَلْوَلایـ‹ُ أَفضَلُ لِأنَّها مِفْتاحُهُنَّ وَ الْوالی هُوَ الدَّلیلُ عَلَیهِنَّ»۱۹؛ «ولایت اهل بیت (ع) افضل است؛ زیرا ولایت کلید بقیة اعمال و برنامه‌های اسلام است و با راهنمایی ولی [راستین] بقیة موارد به جای آورده می‌شود.»

معرفت ائمة اطهار (ع) و پیوند اعمال عبادی و معنوی ماه رمضان با این کانون فضیلت و کمالات از ضروری‌ترین وظايف روزه‌داران عارف است. در این راستا، در گفتارهای پیامبر (ص)، دعاها و اذکار این ماه، نکات مهمی وجود دارد که به برخی از آنها اشاره می‌شود.

صلوات فرستادن
رسول خدا (ص) در ضمنِ سخنانش در خطبة شعبانیه می‌فرماید: «وَ مَنْ أکْثَرَ فِیهِ مِنَ الصَّلا›ِ عَلَی ثَقَّلَ اللهُ مِیزانَهُ یوْمَ تَخِفُّ المَوازِینُُ»؛ «و هر کس در این ماه بر من صلوات بفرستد، خداوند متعال روزی که کفة ترازوها [ی اعمال نیک] سبک می‌شود، ترازوی او را سنگین خواهد کرد.» صلوات، از مهم‌ترین و شاخص‌ترین نشانه‌های پیوند با اهل بیت (ع) است.

اشک نبی بر ولی
در آخرین فرازهای خطبه، بعد از آنکه پرسش و پاسخی بین علی (ع) و پیامبر (ص) واقع می‌شود، دانه‌های اشک در چشمان مبارک رسول خدا (ص) حلقه می‌زند و علی (ع) می‌پرسد: «یا رسول الله! چرا اشک می‌ریزی؟» پیامبر می‌فرماید: «به خاطر ستمی که در این ماه بر تو واقع می‌شود. یا علی! گویا من می‌بینم که تو در این ماه در حالی که مشغول به نماز هستی، شقی‌ترین کسِ اولین و آخرین، بر فرق تو ضربتی می‌زند که محاسنت از خون سرت رنگین می‌شود.» علی (ع) در این هنگام پرسید: «یا رسول الله! آیا هنگام ضربت خوردن، دین من سالم خواهد ماند؟» پیامبر پاسخ داد: «بلی.»
رسول خدا (ص) بعد از این گفت‌وگو به مقام ارزشمند علی (ع) پرداخته و فرمود: «یا علی! مَنْ قَتَلَکَ فَقَد قَتَلَنی وَ مَن اَبْغَضَکَ فَقَدْ أبْغَضَنی وَ مَنْ سَبَّکَ فَقَدْ سَبَّنی لّأنَّکَ مِنِّی کَنَفْسی رُوحُکَ مِنْ رُوحی وَ طِینَتُکَ مِن طِینتَی إِنَّ اللهَ تَبارَکَ وَ تَعالی خَلَقَنی وَ إیاکَ وَ اصْطَفانی وَ إیاکَ وَ اخْتارَنی لِلنُّبُوَّ›ِ وَ اخْتارَکَ لِلْإِمامَـ‹ِ فَمَنْ اَنْکَرَ إمامَتَکَ فَقَدْ اَنْکَرَ نُبُوَّتی یا عَلِی اَنْتَ وَصِیی وَ اَبُو وُلدی وَ زَوجُ إبنَتی وَ خَلِیفَتی عَلی أُمَّتی فی حَیاتی وَ بَعْدَ مَوْتی اَمْرُکَ اَمْری وَ نَهْیکَ نَهیی اُقسِمُ بِالَّذِی بَعَثَنی بِالنُّبُوَّ›ِ وَ جَعَلَنی خَیرَ البَرِیـ‹ِ اِنَّکَ لَحُجَّـ‹ُ اللهِ عَلی خَلقِهِ وَ اَمِینِهِ عَلی سِرِّهِ وَ خَلِیفَتُهُ عَلی عِبادِهِ»؛ «ای علی! هر کس تو را بکشد، مرا کشته و هر که تو را خشمگین سازد، مرا به خشم آورده و هر که تو را دشنام دهد، مرا دشنام داده است؛ زیرا تو نسبت به من مثل خودم هستی، روحت از روح من و وجودت از وجود من است. همانا که خداوند هر دوی ما را آفرید و هر دوی ما را برگزید و مرا به نبوت و تو را به امامت برگزید. پس هر کس امامت تو را منکر شود، نبوت مرا انکار کرده است. یا علی! تو وصی من و پدر فرزندانم و همسر دخترم و جانشین من در امتم درحال حیات و بعد از رحلت من هستی. امر و نهی تو امر و نهی من است. سوگند به آن خدایی که مرا به پیامبری مبعوث کرد و مرا بهترین مخلوقاتش قرار داد! تو حجت خدا بر مردم، امانتدار اسرار الهی و خلیفة خدا بر بندگانش هستي!»۲۰

مناجات شعبانیه در کلام امام خمینی (ره)
در پایان برای نمونه چند فراز از بیانات بزرگ‌ترین عارف عامل در قرن حاضر، حضرت امام خمینی (ره) دربارة این مناجات شریف می‌آوریم.
«مناجات شعبانیه از مناجات‌هایی است که اگر یک نفر انسان دلسوخته، یک عارف دلسوخته -نه از این عارف‌های لفظی- بخواهد آن را شرح کند و شرح کند از برای دیگران، بسیار ارزشمند است و محتاج به شرح است ...»۲۱
«چه بسا مسائل عرفانی که در قرآن و این مناجات‌های ائمه اطهار (ع) و همین «مناجات شعبانیه‏» مسائل عرفانی هست که اشخاص، فلاسفه، عرفا، تا حدودی ممکن است ادراک کنند، بفهمند عناوین را، لکن آن ذوق عرفانی چون حاصل نشده است، نمی‏توانند وجدان کنند.»۲۲
«مناجات «شعبانیه‏» را خواندید؟ بخوانید آقا! مناجات شعبانیه از مناجات‌هایی است که اگر انسان دنبالش برود و در آن بينديشد، انسان را به یک جایی می‏رساند ... همة ائمه هم به حسب روایت می‏خواندند.»۲۳

پي‌نوشت:
۱- وسايل الشیعه، ج ۱۰، ص ۳۱۳، ح ۱۳۴۹۴
۲- بحار الانوار، ج ۹۳، ص ۳۴۶
۳- فرقان/۷۷
۴- سیمای سورة فرقان، حجت الاسلام قرائتی به نقل از سایت درس‌هایی از قرآن
۵- بحار الانوار، مجلسي، بيروت، ج ۹۳، ص ۳۱۵
۶- همان
۷- بحار الانوار، مجلسي، بيروت، ج ۹۶، ص ۲۲
۸- الامالی، صدوق، ص ۹۳
۹- بحار الانوار، ج ۹۳، ص ۳۴۲
۱۰- أعيان الشيعة:۱/۳۰۶.
۱۱- بحار الانوار، ج۹۳، ص۳۴۱
۱۲- الامالی، صدوق، ص ۹۳
۱۳- جامع السعادات، ج۳، ص۴۸
۱۴- آل عمران/ ۳۰
۱۵- بقره/ ۲۸۱
۱۶- عبس/ ۳۸، ۳۹
۱۷- حدید/ ۱۲
۱۸- مریم/۸۵
۱۹- اصول کافی، ج ۲، ص ۱۸، ح ۵
۲۰- الامالی، صدوق ره، ص ۹۵
۲۱- صحیفه نور، ج ۲۰، ص‏۱۸۹
۲۲- همان، ج‏۱۷، ص ۲۶۵
۲۳- همان، ج‏۱۹، ص ۱۵۸

* برائت استهلال یکی از صنعت‌های ادبی است که کار فضاسازی و آماده‌سازی مخاطب برای ورود به نثر (داستانی یا علمی) یا شعر استفاده می‌شود.
نام شما

آدرس ايميل شما
نظر شما