پایگاه خبری دعبل نیوز 21 خرداد 1397 ساعت 18:29 http://www.deabelnews.ir/note/33040/جلسة-بیست-وسوم-علم-بیان -------------------------------------------------- درس‌گفتارِ درون‌مایة مداحی: آشنایی با عناصر شعری، زیبایی‌شناسی و آرایه‌ها عنوان : جلسة بیست‌وسوم: علم بیان استاد اسماعیل امینی -------------------------------------------------- آموختن دو مبحث تشبیه و استعاره در تحلیل شعر، کمک می‌کند هم شعرهایی را که می‌خوانیم بهتر بفهمیم، هم برای ارزیابی شعر خیلی اهمیت دارد؛ برای این‌که خودمان ارزیابی کنیم وقتی شعر می‌گوییم چقدر کارمان خلاقانه است و چقدر تکرار کار دیگران است. در این جلسه با بررسی بیتی از ترکیب‌بند مشهور محتشم بحث دربارة تشبیه و استعاره را پی می‌گیریم. متن : درس گفتارِ درون مایة مداحی: آشنایی با عناصر شعری، زیبایی شناسی و آرایه ها جلسة بیست وسوم: علم بیان استاد اسماعیل امینی در این جلسه دربارة بلاغت و شاخه ای از بلاغت که به علم بیان موسوم است صحبت می کنیم. در علم بیان صحبت از این است که چه شیوه هایی برای صورت های خیال وجود دارد. یعنی شاعر از چه شیوه هایی استفاده می کند برای این که خیال شاعرانه و خیال انگیزی را در شعرش ظاهر کند. در گذشته ارکان اصلی علم بیان چهار رکن بوده است: تشبیه، استعاره، کنایه و مجاز. در روزگار اخیر، مباحث دیگری به این موضوع اضافه شده است؛ مثل بحث دربارة نمادها و سمبل ها و بحث دربارة کهن الگوها و آرکی تایپ ها. آموختن دو مبحث تشبیه و استعاره در تحلیل شعر، کمک می کند هم شعرهایی را که می خوانیم بهتر بفهمیم، هم برای ارزیابی شعر خیلی اهمیت دارد؛ برای این که خودمان ارزیابی کنیم وقتی شعر می گوییم چقدر کارمان خلاقانه است و چقدر تکرار کار دیگران است. در این جلسه با بررسی بیتی از ترکیب بند مشهور محتشم بحث دربارة تشبیه و استعاره را پی می گیریم. تشبیه گاهی صورت خیلی ساده ای دارد که به سادگی قابل تشخیص است. در این حالت ساده، چیزی را به چیزی مانند می کنند. ادعا می کنند چیزی شبیه چیز دیگر است؛ سپس از طریق فعلِ ربطی یا از طریق ادات تشبیه، این دو را به هم متصل می کنند. مثلاً در جملة باران مانند گریه است یا عکس آن، گریه مانند باران است، دو چیز، دو پدیده را ادعا می کنیم که به هم شباهت دارند. معمولاً از فعل های ربطی یا از مثل، مانند، همچون، چون، بسان و ادات تشبیه نظیر این ها استفاده می کنند؛ برای این که ارتباط میان دو پدیده را بگویند. اما بعضی وقت ها از طریق فعل های دیگر و از طریق ساخت های دیگری ـ به لحاظ دستوری ـ استفاده می شود؛ اما وقتی شعر را می خوانیم، متوجه می شویم ادعای همانندی میان دو چیزی مطرح شده است. شاعر مدعی شده است که این دو مثل هم هستند. مثل این بیت از ترکیب بند محتشم: گر خوانمش قیامت دنیا بعید نیست این رستخیز عام که نامش محرم است می خواهد بگوید ماه محرم شبیه دو چیز است: یکی رستاخیز، یعنی روز قیامت؛ و یکی هم قیامت دنیا. این دو چیز که یک چیز است، دو اسم برای یک پدیده، یعنی روز قیامت هستند. شاعر دربارة ماه محرم صحبت کرده است؛ یعنی ماه محرم مانند روز قیامت، مانند روز رستاخیز است. رستاخیز، فارسی و قیامت، عربی است؛ اما شاعر به این صورت گفته: گر خوانمش قیامت دنیا بعید نیست. گر خوانمش، یعنی من می گویم که این گونه است، من این نام را به او اطلاق می کنم. من می گویم که ماه محرم، قیامت است؛ انگار قیامت شده است. چرا قیامت شده؟ به دلیل عظمت خبر، به دلیل عظمت واقعه ای که اتفاق افتاده است. دلیل شباهت محرم با قیامت را که اصطلاحاً وجه شبه می گویند، گاهی ممکن است بیان کنند و گاهی ممکن است بیان نکنند؛ مثلاً بگویند: فرزند مانند گلی زیبا است. در این مثال زیبایی که ارتباط میان فرزند و گل و صفت مشترک میان این دو است، بیان شده است. اگر بیان نکنند، نشان دهندة این است که این صفت آن قدر مشهور است که خواننده با خواندن شعر خودش متوجه می شود که از چه نظر این صفت را اطلاق کرده اند؛ مثلاً در شعر محتشم به رغم این که می دانیم روز قیامت روز رسیدگی به کارنامة اعمال هم هست، مقصود شعر این نیست که در ماه محرم به کارنامة اعمال رسیدگی می کنند؛ اما صفت های دیگری که مشترک است، موضوعیت دارد؛ یکی این که خبر عظیمی است. روز قیامت اتفاق بزرگی است. عم یتسائلون عن النباء العظیم. در ماه محرم هم خبر عظیمی اتفاق افتاده است. دیگر این که روز قیامت، روزی است که اهل بهشت و اهل جهنم مشخص می شوند. معلوم می شود چه کسی اهل آتش است و چه کسی اهل نعیم بهشت است؛ ان شاء الله. این نیز انگار یک شباهت میان این دو است؛ یعنی در ماه محرم، در روز عاشورا مشخص شد اهل آتش چه کسانی هستند و اهل بهشت چه کسانی هستند؛ صف کاملاً جدا شد. بنابراین این که دو صف اشقیاء و اولیای خدا از هم جدا شده، این نیز می تواند صفت مشترک این ها باشد. در این بیت با این که صورت تشبیه وجود ندارد، تشبیهی انجام شده است.