پایگاه خبری دعبل نیوز 28 خرداد 1397 ساعت 19:04 http://www.deabelnews.ir/note/33066/جلسة-بیست-وهفتم-استعاره -------------------------------------------------- درس‌گفتارِ درون‌مایة مداحی: آشنایی با عناصر شعری، زیبایی‌شناسی و آرایه‌ها عنوان : جلسة بیست‌وهفتم: استعاره استاد اسماعیل امینی -------------------------------------------------- در واقع، استعاره گونه‌ای از تشبیه است؛ منتهی تشبیهی که یکی از طرف‌هایش را بیان نمی‌کنند؛ یعنی در ذهن‌شان وقتی دو پدیده را به‌هم تشبیه می‌کنند، یکی را بیان نمی‌کنند؛ مثلاً در جملة: فرزندِ گلِ من به خانه آمد، فرزند خودش را مثل گل دیده است. فرزند گل، یعنی فرزندی که مانند گل است، یک اضافة تشبیهی است؛ اگر یکی از کلمات ترکیب را حذف کنیم، آن وقت با استعاره مواجه هستیم. متن : درس گفتارِ درون مایة مداحی: آشنایی با عناصر شعری، زیبایی شناسی و آرایه ها جلسة بیست وهفتم: استعاره استاد اسماعیل امینی دربارة شیوة تحلیل شعر به کمک فنون بلاغی قبلاً صحبت کرده ایم و درخصوص فنون بلاغی در شاخة علم بیان گفتیم که از تشبیه، استعاره و مجاز صحبت می شود. دربارة تشبیه، نکاتی را گفتیم که به کار شاعری بیاید؛ اگرچه بحث تشبیه بسیار گسترده تر است. اکنون نکاتی دربارة استعاره می گوییم. در واقع، استعاره گونه ای از تشبیه است؛ منتهی تشبیهی که یکی از طرف هایش را بیان نمی کنند؛ یعنی در ذهن شان وقتی دو پدیده را به هم تشبیه می کنند، یکی را بیان نمی کنند؛ مثلاً در جملة: فرزندِ گلِ من به خانه آمد، فرزند خودش را مثل گل دیده است. فرزند گل، یعنی فرزندی که مانند گل است، یک اضافة تشبیهی است؛ اگر یکی از کلمات ترکیب را حذف کنیم، آن وقت با استعاره مواجه هستیم. برای مثال اگر پدر یا مادری بگوید: گل من به خانه آمد، می گوید: گل، اما مقصودش فرزند است؛ به این استعاره می گویند. از فرزندش حرف نزده است، اما اسم جدیدی برای آن گذاشته است، اسم گذاری کرده است. بر اساس شباهت، او فرزندش را مانند گل دیده است و گفته: گل من به خانه آمد. از کجا باید بفهمیم این گل را که می گوید، منظورش همین گلی نیست که واقعاً در گل فروشی یا در باغچه هست؟ و منظور او فرزندش است؟ در این جمله، صفات دیگری که مربوط به فرزند بوده، حذف شده است؛ یعنی منظور از فرزند که پسرم یا دخترم بوده، حذف شده است و صفات دیگری از او را در این جمله آورده است؛ از این صفات می فهمیم که این گل، گل معمولی یا گل همیشگی نیست. این صفات چنین است؛ مثلاً راه می رود، می آید؛ در حالی که گل نمی تواند راه برود و به خانه بیاید؛ از این که به خانه می آید، معلوم می شود که مربوط به فرزند است؛ این کار را در استعاره، اصطلاحاً قرینه می گویند؛ یعنی این ها قرینه ای یا دلیلی هستند که نشان می دهند این کلمه در معنی معمولی خودش به کار نرفته و در معنی جدید به کار رفته است. استعاره به همین صورت ساخته می شود. یعنی از یک رابطة تشبیهی، یک طرفش را حذف می کنند و به این ترتیب، استعاره می سازند. در این دو بیتی که از ترکیب بند انتخاب شده، دو استعاره هست که آنها را بررسی می کنیم. در این ابیات صحبت از اشقیاست: از صاحب حرم چه توقع کنند باز آن ناکسان که تیغ به صید حرم زنند دربارة صید حرم، اصل منظور را می دانیم چیست؛ در منطقة حرم، در محدودة حرم، کسی حق ندارد چیزی شکار کند؛ کسی حق ندارد حتی گیاهی را بکند؛ نه تنها شکار حلال، حتی حیوانات موذی و مضر را هم حق ندارد شکار کند؛ حتی اگر پشه روی دستش نشست، حق ندارد آن را بزند. صید حرم، از محرمات بزرگ است؛ اگر کسی در حرم بخواهد شکار کند، از گناهان بزرگ است. این جا شاعر توجه را به این گناه جلب کرده که کسی در حرم صید کرده است؛ شکار کرده است. اما تلخ تر این است که متوجه می شویم، این استعاره، مثلاً استعاره از آهو نیست؛ صید حرم، نشان دهندة آهو نیست؛ انسان ها را می گوید؛ این ها تیغ به صید حرم زدند؛ انسان ها را کشتند؛ و این انسان های محترم اساساً انسان هایی بودند که حرم به خاطر آنها ساخته شده است؛ یعنی اهل بیت را شکار کردند؛ تیغ به اهل بیت زدند؛ صید حرم استعاره از شهدای کربلا، از یاران امام حسین(ع) و خود سیدالشهداء است. منطقه ای که روز عاشورا در آن جا افتاده افتاده، حرم نبوده است؛ آن جا کربلاست. حرم، مکه و مدینه است. مدینة منوره و مکة مکرمه حرم هستند؛ پس چرا شاعر این ها را صید حرم گفته است؟ چرا این استعاره را آورده است؟ برای این که بگوید هر جا که ولی خدا باشد، آنجا حرم است؛ چون حرم فقط به ساختمان و سنگ و چوب و محیط جغرافیایی نیست؛ این ها همراه خودشان، حرم را حرکت دادند. هر جا که ولی خدا باشد، هر جا امام باشد، آن جا حرم است. بنابراین شاعر می گوید: آنها روز قیامت چه توقعی دارند که اهل حرم، صاحب حرم یعنی ولی خدا، یعنی رسول خدا، یعنی امام برای آنها شفاعت کنند؛ یعنی شفاعت آنها را نمی کنند، زیرا آنها اهل حرم را صید کردند. به همین دلیل شاعر در آن بندی که این طور شروع می شود: ای چرخ غافلی که چه بیداد کرده ای وز کین چها در این ستم آباد کرده ای به چرخ روزگار، به آسمان می گوید: خبر نداری که چه ظلم بزرگی کرده ای. کام یزید داده ای از کشتن حسین بنگر که را به قتل که، دل شاد کرده ای بهر خسی که بار درخت شقاوت است در باغ دین چه با گل و شمشاد کرده ای امام حسین(ع) شهید شده و یزید به آروزی خودش رسیده است. می گوید این رسم روزگار است که تو امام را به شهادت برسانی برای این که دل یزید شاد شود؟ این جا دو استعاره آورده است: یکی خس، یعنی خار، چیز بی ارزش؛ خاری که از درخت شقاوت درآمده است. درخت شقاوت استعاره از خاندان بنی امیه است که یزید هم یکی از خارهایی است که از این درخت سنگدلی و بدبختی و بی رحمی درآمده است؛ همة آنها بی رحم و سنگدل بودند؛ از هند جگرخوار و ابوسفیان که پدر و مادر معاویه بودند، تا خود معاویه و یزید. این خس استعاره از یزید است که بار درخت شقاوت است. درخت شقاوت استعاره از بنی امیه است. در باغ دین چه با گل و شمشاد کرده ای؛ باغ دین، اضافة تشبیهی است؛ دین به باغ تشبیه شده است؛ یعنی دین مانند باغی است که در آن گل هایی، درختانی، شمشادهایی، سروهایی روییده است. این درختان و گل ها و شمشادها که این جا آورده، استعاره از یاران دین است؛ کسانی که یاری دین کرده اند، در باغ دین برآمده اند و رشد کرده اند و پرورش یافته اند؛ یعنی یاران سیدالشهداء(ع) که همراه امام حسین(ع) به کربلا آمدند و جنگیدند و سرافرازانه شهید شدند؛ و برخی هم کودکان بودند و زنان اهل حرم که اسیر شدند. این گل و شمشاد، استعاره از آنهاست. این دو را در مقابل هم قرار داده است؛ یعنی یک درختی که خس و خار بار آورده است، یعنی درخت بنی امیه و دیگری باغ دین که گل و شمشاد بار آورده است؛ تضاد و طباقی میان این دو هست: آن کلاً پلیدی، تیرگی و بی ثمری است و این کلاً زیبایی، خوش قامتی از شمشاد، دل نشینی و خوش عطر بودن؛ که نشان دهندة قسمت حق ماجرای عاشوراست؛ یعنی سویة اهل بیت و یاران امام حسین(ع). محتشم کاشانی در این بیت با سه استعاره یعنی خس، درخت شقاوت و گل و شمشاد، و با یک اضافة تشبیهی کل ماجرای کربلا و آن صف بندی را در یک تصویر بسیار زیبا، بیان کرده است. آشنایی با این شیوه ها، با این فنون بلاغی و بیانی به شاعر کمک می کند که هم شعرها را خوب بفهمد و هم وقتی شعر می سراید، متوجه باشد چگونه می تواند از این امکانات برای بیان و تأثیرگذاری خوب استفاده کند.