پایگاه خبری دعبل نیوز 26 ارديبهشت 1397 ساعت 13:32 http://www.deabelnews.ir/news/32920/مناجات-خوانی-حجره-مسجد-رادیو-مرحوم-ذبیحی-سبکی-ماندگار -------------------------------------------------- عنوان : مناجات‌خوانی؛ از حجره‌ تا مسجد و رادیو/ مرحوم ذبیحی و سبکی ماندگار -------------------------------------------------- مناجات‌خوانی از قدیم به شکل شب‌زنده‌داری در مساجد تهران از یکی ـ دو ساعت مانده به اذان صبح انجام می‌شد و هنوز هم این سنت حسنه در مشهد یا حرم حضرت معصومه (س) انجام می‌شود و مردم را برای اقامه نماز صبح آماده می‌کنند. متن : مناجات های رادیو نیز در یک سیستم زمان بندی و طبقه بندی شده قرار داشت و افراد خاص و مورد اطمینان حاکمان وقت مناجات می خواندند. مناجات در آن زمان، شکل سیاسی نداشت و این به خوبی به دل مردم می نشست. کاری نداشتند که چه کسی می خواند. مهم این بود که با شعر خوب و صدای خوب ارتباط برقرار می کردند. مرحوم استاد سیدعلی آقای میرهادی، مناجات خوان و استاد حاج منصور ارضی سال ها قبل از انقلاب، سیدعلی میرهادی (استاد حاج منصور ارضی)، حاج حسن ارضی، حاج ولی الله کرمی و افراد دیگری در شبستان های حرم حضرت عبدالعظیم (ع) مناجات می خواندند. در یکی از حجره های صحن، سال ها برنامه مناجات خوانی مرحوم حاج محمد عطاردی برگزار می شد. در باغ طوطی، حاج حسن ارضی می خواند و در مجموع، شب های جمعه از هر حجره، صدایی برمی خاست. بعضی ها جمعیت داشت و مردم از چهار سوی تهران می آمدند و بعضی، جمعیت کم و انتخاب شده ای داشت. در آن سال ها استفاده عمومی مردم از مناجات رادیو بود که مداحی به نام سیدجواد ذبیحی در آن، تمام ماه رمضان، میدان داری می کرد و البته مرحوم علی بهاری هم در اجرای مناجات، فعالیت داشت. از همان قدیم، مردم به خصوص جوانان، با علاقه زیاد فقط برای شنیدن مناجات به مجالس محدود شهر می آمدند، اما با پیروزی انقلاب، این برنامه ها گسترده تر شد و اگر قبلا افراد در حجره یا منازل خود، دعا می خواندند، این برنامه ها را توسعه دادند و جمع بیشتری را پذیرفتند. قاسم بن الحسنی ها از جنوب شهر معرفی شدند عده ای از جوانان جنوب شهر تهران اما از سال 1345 برنامه قرائت دعای کمیل داشتند که در خیابان 17 شهریور جنوبی فعلی (شهباز جنوبی) برگزار می شد. مجلس دعاخوانی آنان با عنوان هیأت حضرت قاسم بن الحسن علیه السلام در آن زمان، پرچم نداشت. بلکه در خانه ای که هیأت در آن جا برگزار می شد را باز می گذاشتند و همه می دانستند که دعای کمیل در این خانه خوانده می شود. حتی کسانی بودند که از اصفهان و همدان در یک ساعت خاص، خودشان را به این هیأت می رساندند و می دانستند که برنامه مناجات شبانه در هیأت حضرت قاسم علیه السلام برگزار می شود. این برنامه ثابت و بدون تعطیلی برگزار می شد و نوجوانان و جوانان این هیأت، همپای زمان بزرگ می شدند تا این که انقلاب اسلامی در سال 57 به پیروزی رسید. حسین شمسایی، مداح، مناجات خوان و پایه گذار حسینیه قاسم بن الحسن (ع) تهران با پیروزی انقلاب و رهبری امام خمینی رحمه الله علیه که خودش اهل مناجات، شب زنده داری و دعا بود، مردم به اجرای مراسم قرائت دعای کمیل گسترده تشویق شدند. همان جوانان هیأت حضرت قاسم بن الحسن علیه السلام با محوریت مداح و مناجات خوانی به نام حسین شمسایی، خواندن دعای کمیل را اوایل انقلاب از دانشگاه تهران شروع کردند و به جز او، حجت الاسلام رستگاری و چند نفر دیگر این دعا را شب های جمعه می خواندند. با شروع جنگ، دامنه مناجات به تمام سنگرها کشیده شد و هر گردان و لشکری، برنامه های مناجات خوانی و توسل برگزار کرد. افرادی مانند صادق آهنگران مناجات را به داخل سنگرها بردند. راز و نیاز رزمندگان اسلام در شب های عملیات باعث شد که مناجات، توسعه بیشتری پیدا کند. این در حالی بود که اشعار مناجاتی قبل از انقلاب بیشتر از نظامی گنجوی، سعدی، مولانا و ... بود و بعد از انقلاب، شعرا به سمت مناجات رو آوردند و اشعار مناجاتی بسیاری گفتند. طوری که با حضور شعرای آیینی دست خوانندگان مناجات باز شد که می شود به نام هایی چون مرحوم بهجتی اردکانی، امام جمعه مرحوم اردکان متخلص به شفق اشاره کرد. خانه تکانی در رادیو و ماجرای ربنای شجریان اما رادیو، یکی از نقاطی بود که بیشترین مناجات و دعا را مورد استفاده قرار می داد و پس از انقلاب، باید یک خانه تکانی اساسی در آن به وجود می آمد؛ چرا که شنیدن صدای مناجات خوان مورد علاقه دربار پهلوی از رادیوی جمهوری اسلامی، دهن کجی به آرمان های این انقلاب بود. مرحوم حسین صبحدل، مؤذن نامدار و مناجات خوان خانه تکانی و تغییر و تحول در رادیو با حضور مرحوم حسین صبحدل و مرحوم عباس صالحی، مصطفی صدرزاده، محمدکاظم نیکنام و ... انجام شد. آن ها مناجات خوانان توانایی در حسینیه ارشاد و پایگاه های مذهبی ـ فرهنگی دیگر بودند. با شروع کار این افراد در رادیو، بخش قرآن، مناجات و دعا و شعر تأسیس شد و صبحدل تمام وقت خود را برای راه اندازی این بخش گذاشت؛ در حالی که حسین شمسایی و چند تن دیگر در کنار او به شکل گیری هسته مرکزی مناجات و دعا کمک می کردند. صبحدل زحمات زیادی کشید و برنامه های مناجاتی در اولین رمضان بعد از انقلاب باید روی آنتن می رفت. برای انقلاب بد بود که دوباره ربنای سیدجواد ذبیحی از رادیو پخش شود. انقلاب افراد زیادی داشت و هسته مرکزی مناجات خوانان رادیو، حدود 10 روز فرصت داشت که از خواننده های بی شمار تست و امتحان بگیرد و صداها را آزمایش کند. در همین زمان بود که شجریان به کمک آنها آمد و امتحان صداها را او گرفت. منتها این آزمون ها هیچ نتیجه ای در برنداشت و در آستانه رمضان اولین سال بعد از پیروزی انقلاب، معلوم شد که هیچ صدایی قابلیت پخش از رادیو و تلویزیون ندارد. از شجریان خواسته شد که ربنا را خودش بخواند، اما او گفت که آمادگی ندارد و بعید است اثر مناسبی از کار در بیاید. بارها ربنا را خواند و به موازات آن، افراد خوشخوانی آمدند و ربنا را اجرا کردند، اما آن چیزی که قابل پخش باشد، پیدا نشد. ناچار همان ربنای اول شجریان روی آنتن رادیو رفت و همین شد که تا چند سال قبل از شبکه های مختلف رادیو و تلویزیون پخش می شد. مرحوم سیدجواد ذبیحی، مناجات خوان رادیو در سال های قبل از انقلاب تا آن زمان، ذبیحی همه کاره برنامه های مناجات خوانی بود و از ب بسم الله تا ت تمت سحرهای ماه مبارک رمضان را یک تنه اجرا می کرد، بنابراین کسی زیر بار نمی رفت که موذن دوران خفقان، مداح سلطنت و دعاگوی شاه ملعون بتواند جایی در رادیو داشته باشد. او کسی بود که در فواصل برنامه، تمام خاندان سلطنت را دعا می کرد و صدای اعتراض مردم را نمی شنید. طبیعی بود که گردانندگان رادیو، به ویژه مرحوم صبحدل با آن همه مجاهدت، ایثار، تلاش و خون های ریخته شده نمی توانستند به آرشیو صداها دل ببندند. اگر قرار بود صدای ذبیحی همچنان پخش شود، معلوم می شد که انقلاب تا چه اندازه تهیدست و فقیر است که نمی تواند یک مناجات جدید پخش کند. بنابراین حتی اگر امکانش نبود که صدا و کار قوی ای به گوش مردم برسد، یک صدای ضعیف باید پخش می شد. حسین شمسایی و مرحوم عباس صالحی، دعای سحر را اجرا می کردند که در سال های بعد، سیدقاسم موسوی قهار هم به جمع آنان اضافه شد. به موازات رادیو، روند دعاخوانی در دوره پس از پیروزی انقلاب اسلامی، دچار تحولاتی شد و برنامه های مناجاتی گسترده شد و چون فراوانی اش زیاد شد، اشکالاتی هم رخ نشان داد. چرا که هر چیز فراوانی قابل کنترل نیست. آدم های ضعیف با اشعار و مناجات های ضعیف پا به این حوزه گذاشتند. البته در خلال همین مسأله، دعای کمیل، موضوعیت پیدا کرد و امروز در هر مسجد و هیأتی این دعا خوانده می شود. حتی در کنار بقیع این سنت سالانه اجرا می شود که مایه آبرومندی شیعیان است. مقام معظم رهبری هم اشاره کرده اند که باید این دعا در کنار بقیع برگزار شود. این گستردگی ها در طول جنگ و بعد از آن ادامه پیدا کرد و مناجات خوانی با اقبال روبه رو شد. تفاوت های مداحی و مناجات خوانی در حوزه مداحی، افرادی مثل مرشدقاسم، مرشداسماعیل، حاج محمد علامه و حاج حسن محمدی، شاگردانی را به صورت چهره به چهره و خصوصی تربیت کرده اند، اما حوزه دعا غیرپیوسته و تقریبا بی مرشد جلو آمده است که اگر کسانی مانند حاج ماشاءالله عابدی، حاج منصور ارضی، حاج رضا بکایی و حاج علی قربانی هم میان دار آن نبودند، معلوم نبود چه اتفاقی در این سال ها بر سرش بیاید. البته به اعتقاد بسیاری از مداحان و مناجات خوانان روزگار ما، این دو مقوله از هم جدایی پذیر نیست. البته به کمک هم می آیند، ولی تخصص جداگانه ای می خواهد. مناجات خوان باید همه سعی و همت خودش را در این کار جمع کند و مداح باید سعی و تلاش خودش را در رشته خودش به کار بگیرد. حاج ماشاالله عابدی، مناجات خوان مسجدالشهدای تهران در باب مداحی، قبل از انقلاب این کار به شکل منظم، دقیق و حساب شده قابل مشاهد بود و حتما یک مداح، استاد داشت و در مکتب او فنون مداحی را فرا می گرفت. استاد در حواشی متن، نکاتی را می گفت که مهم تر و موثرتر بود. مثلا حتما با وضو شعر بخوانید یا می خواهید ذکر مصیبت بخوانید، از اشعار پخته قدما انتخاب کنید. یا هر شعری شایسته مجلس امام حسین (ع) نیست. کلمات سخیف و دون شأن اهل بیت علیهم السلام نباید در شعر باشد. ابتدا باید بسم الله بگویید، بعد رباعی برگرفته از احادیث باید خوانده شود که مدح اولیای خدا باشد. قطعه، غزل یا قصیده در مذمت دنیا و در رسیدن به تعالی و اخلاق نیکوی انسانی، دستگیری از فقرا و ... که پندآموز و حکمت آموز باشد، باید در ادامه خوانده شود که منبر، پیام داشته باشد. بعد از آن باید یک جمله حدیث و روایت بخوانید، بعد توسل به یکی از اهل بیت (ع) پیدا کنید. این آموزش، ولو سینه به سینه و حتی رخ به رخ در بین دعاخوانان منتقل نمی شود و یک مناجات خوان با تکیه بر آموزش های غیرمستقیمی که در طول سال های گذشته از دعاخوانانی چون مرحوم حق شناس و سیدعلی میرهادی یا زبدگان و زندگان عصر ما دریافت کرده است، به کار مناجات خوانی اشتغال دارد. این آموزش های غیرمستقیم، همانی است که از شرکت در جلسات دعاخوانی کسانی چون حاج احمد چینی، حاج حسین شمسایی، حاج منصور ارضی، حاج رضا بکایی و ... دریافت می شود. امروز مناجات خوانی رنگ و بوی دیگری پیدا کرده و فراگیرتر شده است و این فراگیری و فراوانی را می شود به عینه در سطح شهرهای بزرگ و کوچک کشور مشاهده کرد. گوشه گوشه شهر، آدم های با نام و بی نام، جمعی را که خلوتی می جویند تا به ذکر خدا و نام آل الله علیهم السلام دل هایشان را صیقل دهند، گرد هم می آورند و در ایام و لیالی مختلف به مناجات می نشینند. مجالس آدم های نشان دار البته، پررونق تر است. می شود خرده گرفت که چرا برخی از آن ها، فضای مناجات را به سخنان سیاسی آلوده می کنند و حرف هایی می زنند که خریدار چندانی ندارد و فراتر از این، موقعیت مجلس ذکر خدا و اهل بیت علیهم السلام را با سخنانی در می آمیزند که با حال و اوضاع آن مجلس بیگانه است. می شود خرده گرفت که چرا در مواردی ولو اندک خیمه ای را که به نام ائمه طاهرین سلام الله علیها افراشته شده، به جایی برای بیان اغراض حقیر و بی مایه بدل می کنند، اما با این همه، باید از فراگیر شدن این محافل استقبال کرد؛ فراگیری ای که فضای انقلاب اسلامی باعث و بانی آن بوده است. صبحدل، مرد فراموش نشدنی دوران ها کسی نمی تواند نام استاد فقید حوزه قرآن، اذان، مناجات و دعا، حسین صبحدل را به فراموشی بسپارد. اگر حافظه فردی و شخصی هریک از ما بلندای قامت این مؤذن بزرگ، قاری بلندمرتبه و مناجات خوان خوش صدا را از یاد ببرد، صدای او از فراز گلدسته های مساجد شهر و دیار ما، نام او را با این صدای خوش تا ابد زنده و مانا خواهد داشت. علاوه بر صدا، همانطور که پیش تر گفته شد، تقلا و کوشش جاودانه او در خانه تکانی در رادیو و بازیابی ظرفیت مناجات خوانی در رسانه ملی بر اهلش پوشیده نیست؛ چرا که استاد صبحدل در انجام کارها بسیار وسواس و دقت داشت و برایش مهم نبود که پشتیبانی می شود یا نه؛ بلکه ارائه کار به بهترین شکل برایش اهمیت داشت. او انسانی والا و یار سال های دور حسینیه ارشاد بود که از اولین روزهای پیروزی انقلاب به فعالیت فرهنگی ـ آموزشی و جذب و تشویق هنرمندان و برنامه سازان پرداخت. در بیش از دو دهه یک تنه کاری کرد کارستان که قابل مقایسه با حاصل یک مرکز، موسسه، سازمان و نهاد فرهنگی است. بنابراین اگر او را خادم معارف وحیانی و فرهنگ اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام و سالک هنرمند طریق فضایل علوی بدانیم، اغراق نکرده ایم. استاد صبحدل در مساجد قبا، هدایت و ارک، هم به خواندن دعا و مناجات و هم به تعلیم قرآن مشغول بوده است. رمضان و سیدقاسم موسوی قهار رمضان در سال های اخیر، مجال کوتاه استفاده ما ایرانیان از فیض مناجات خوانی است، اما آن سحرخوانی ها که در سال های نه چندان دور به گوش خلق می رسید، آیا قابل احیاء است؟ صدا و سیما هم این هنر را با اتکاء به توان فردی تک ستارگان مناجات خوانی دنبال می کند که از تلاش های معدود در پیکره عریض و طویل آن، می شود به خوانش دعای سحر با صدای سیدقاسم موسوی قهار اشاره کرد که همه ساله از رسانه ملی پخش می شود. سیدقاسم موسوی قهار، مناجات خوان رادیو در سال های پس از انقلاب غالباً مناجات های موسوی قهار را در دستگاه های شور و ماهور می خواند و به واسطه صدای پرحجم و گیرایش، مخاطب دارد. از دیگر مناجات خوان های آشنا به رموز موسیقی ایرانی در دوره معاصر می توان از سلیم مؤذن زاده اردبیلی نام برد؛ هم او که همانند برادرش زنده یاد رحیم مؤذن زاده، صدایی بسیار گیرا دارد و علاوه بر اذان، گونه های متعددی از مناجات خوانی به زبان های فارسی، ترکی و عربی را می خواند. البته صدای او بر خلاف موسوی قهار، کمتر از رسانه های دیداری و شنیداری پخش می شود. صدای پرزنگ موسوی قهار اما، همه جوره خود را به مخاطب تحمیل می کند و اگر کسی باشد که از این خواننده مذهبی انتظار تحریرهای ریز و طولانی هم داشته باشد، این درخواست را اجابت می کند. این دعاخوان قدیمی ـ که تقریباً تمام ادعیه معروف و زیارات آشنای کتاب ارجمند مفاتیح الجنان را خوانده است ـ پا به سن گذاشته و دوری چند ده کیلومتری او از تهران و زندگی در منطقه ای در حوالی پایتخت، شاید او را از مجالس اصلی و پرطرفدار این شهر دور کند. حاج منصور ارضی و مسجد ارک حاج منصور ارضی، صدای موسوی قهار را ندارد، اما او در زمره کسانی است که اولین بار دعا را به سنگرهای نبرد علیه دشمن بعثی برده اند. بنابراین ریشه دعاخوانی او به حدود سه دهه قبل برمی گردد که رزمندگان اسلام نیاز به تقویت روحیه در رزم داشتند. حاج منصور ارضی که هزاران نفر مناجات او را در شب های ماه مبارک رمضان در مسجد ارگ تهران می شنوند حاج منصور که خود از خانواده ذاکران ائمه طاهرین سلام الله علیها برخاسته است، هزاران نفر از مردم تهران در تمام شب های ماه مبارک رمضان، پای دعا، راز و نیاز و مناجات و نیایش او در مسجد ارک می نشینند. این مسجد، حتی در نخستین دهه از ماه صیام، شرمسار جمعیتی بوده است که از شرق و غرب و شمال و جنوب تهران و حتی از شهرستان های نزدیک پایتخت به مرکز شهر سرازیر شده اند. کسانی که پای ثابت دعا و مناجات حاج منصور ارضی بوده اند، مجلس او را با هیچ جای دیگر عوض نمی کنند؛ گویی صدای سوزناک و دل انگیز حاجی، طعمی دارد که در هیچ حنجره ای جست وجو نمی شود! حاج منصور، برنامه های گوناگون دیگری هم دارد که یکی دیگر از آنها به صورت هفتگی، سه شنبه ها در حسینیه صنف لباسفروشان تهران برگزار می شود. حاجی در آن برنامه البته به مداحی می پردازد، اما مسجد ارک، مخصوص مناجات ها و نیایش های اوست.