پایگاه خبری دعبل نیوز 22 اسفند 1396 ساعت 10:07 http://www.deabelnews.ir/news/32685/جریان-شناسی-گروه-های-مختلف-حجاز-قیام-حسینی -------------------------------------------------- عنوان : جریان شناسی گروه های مختلف حجاز و قیام حسینی -------------------------------------------------- من فکر می‌کنم شاید نزدیک سی سال، جامعه انتظار کشید تا قیام عاشورا اتفاق بیفتد. جرقه‌هایی هم زده شد در قالب مخالفت‌هایی که بعضی از آن‌ها در نطفه خفه شد و برخی هم شکل گرفت اما نتوانست اثرگذار باشد. متن : حجت الاسلام و المسلمین دکتر سید مصطفی حسینی نیشابوری مؤلف و استاد حوزه معتقد است جریان های شرک و جاهلیت پس از اسلام به هیچ وجه مضمحل نشدند و تنها قالب عوض کرده و مترصد فرصت بودند تا دوباره به قدرت برگردند. س: برای بررسی تاریخ تحولات صدر اسلام و بخصوص دوران حیات ائمه معصومین علیهم السلام، امروزه از روش های مختلف بین رشته ای و بخصوص علوم اجتماعی و جامعه شناسی تاریخی استفاده می شود. به عنوان اولین سؤال اگر بخواهیم به فضای عقیدتی شبه جزیره در آستانه بعثت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نگاهی داشته باشیم چه جریاناتی را می توانیم شناسایی کنیم که در تحولات بعدی جهان اسلام بخصوص در قیام سید الشهدا علیه السلامخودشان را نشان می دهند؟ همان گونه که مستحضر هستید در عصر جاهلیت یک جریان توحیدی داشتیم که موسوم بود به جریان ابراهیمی. مناسک شان را هم انجام می دادند و نسبت به حدود شرعی که از حضرت ابراهیم (ع) باقی مانده بود پایبند بودند. از نظر فقهی هم در داد و ستد قسمتی از آداب داد و ستد آن ها مأخوذ از آیین توحیدی ابراهیمی بود. البته آثار زیادی از فقه ابراهیمی در تاریخ آن هادیده نمی شود. اما به هر حال یک جریان توحیدی وجود داشت،به شکلی که رهروان آن، خود را از پیروان ابراهیم خلیل (ع) و اسماعیل ذبیح (ع) می دانستند. در کنار این جریان پررنگ توحیدی، یکی دو جریان به شکلی، شاید بشود گفت معنوی، وجود داشت که این ها توحیدی محض هم نبودند. جریان نصارا بودند که چون دچار تثلیث شده بودند در بین آنها انحرافات وجود داشت. همچنین جریان یهود؛ این ها هم به تعبیر قرآن، عزیر را ابن الله می دانستند. بنابراین نمی توان آن ها را توحید محض دانست، اما این ها معیارهای پیروی از انبیا (ع) را داشتند. پرچم نحن انصارالله داشتند. این ها را می توان جریان های معنوی و نبوتی دانست. در کنار این ها، یک جریان کاملامتعارضی وجود داشت که می شود تعبیر امروزیِ آن را جریان کفر و ضد توحیدی نامید. می توان گفت این جریان، جریان قاهر و غالب بود. ابزار کار را هم در دست داشتند. این ها شکل تعاملات اجتماعی را ترسیم کرده بودند،گر چه حکومت آن ها به شکل حکومت مرکزی نبود اما در بین رؤسای قبایل دست نشانده هایی داشتند و عمدتااجازهبروز و ظهور به جریانات دیگر نمی دادند. جریان کفر و شرک بر سایر جریان ها غلبه و سیطره داشت، اگر در این فضا کسانی هم بودند که سعی می کردند به عنوان فعالان اقتصادی خودشان را جدای از این ها بدانند، وقتی که به جریان غالب باج نمی دادند کار عمده ای نمی توانستند بکنند. خود همین جریان توحیدی ابراهیمی هم جریانی بود که با نوعی پنهان کاری، مکتب فکری توحیدی خود را پیش می برد. س: همین جریان ها که بدان اشاره کردید قطعانمی توانند ظرف چند سال به طور کامل مضمحل و منصرف در جریان اسلامی شوند. این جریان های چندگانه در دوران رسالت پیامبر مکرم اسلام (ص) چه آرایش هایی را در پیش گرفتند و کنش های آن ها در مواجه با دین مقدس اسلام و فعالیت های حضرت و پیروانش به چه نحوی بوده است؟ در سال های اولی که پیامبر اسلام (ص) در مکه بودند ترکیب جدید و مواجههجدید اتفاق نیفتاد. از آن جایی که دعوت مخفیانه ای بود و تعداد کمی هم از آن استقبال کرده بودند، آن ها هم در شرایط شکنجه و یا نهایتاهجرت به حبشه قناعت کرده بودند و هنوز یک جریان قابل لمسی در مکه خود را نشان نمی داد به همین دلیل احساس خطر جدی هم در آن اوایل نشد. البته جریان غالب مکه یعنی قریش هر از چند گاهی با رویکردهای مختلف مخالفت خودش را نشان می داد. با این حال تا زمانی که اهل یثرب با پیامبر اسلام (ص) ارتباط نگرفته بودند و تا قبل از آن به نظر می رسد جریان شرک (جریان غالب) آن روز احساس خطر جدی نکرد و در حد موعظه و نصیحت به اطرافیان پیامبر (ص) بود مبنی بر این که برادرزاده ات را نصیحت کن و اگر لازم است تطمیع شود بگو چه می خواهد که داده شود. ولی بعد از ورود یثربی ها به موضوع دین مقدس اسلام، روند تحولات فکری و اندیشه ای در محدوده شبه جزیره، تفاوت عمیقی پیدا کرد. از این زمان و بخصوص هجرت رسول خدا (ص) به یثرب، یهودیان نیز به صورت جدی وارد دسته بندی های سیاسی شدند. با رحلت رسول خدا (ص)، بسیاری از افکار و اندیشه های جاهلی و قومی و قبیله ای که ریشه در افکار دوره ماقبل اسلام داشت بازتولید شد. از این رو ساده زیستی دوران اسلامی جای خود را به رفاه و آسایش طلبی داد. این روند هر چه جلوتر می رود عمل به قوانین و دستورات اسلامی از سوی حاکمیت و کسانی که به طرق مختلف با قدرت حاکمه در ارتباط بودند، تضعیف می شد. این شاخص های غالبموجود در جهان اسلام است که حضرت می فرماید من برای احیای سنت جدم و امر به معروف و نهی از منکر قیام می کنم. س:بعد از رحلت رسول خدا (ص) دسته بندی های جدیدی شکل گرفت. اگر چه باید توجه داشت این دسته بندی ها امری جدید نبودند بلکه بسیاری از آنها تحت تاثیر اندیشه های جاهلی بودند که بازتولید می شدند. در این مقطع از چه جریان های خاصی می توانیم نام ببریم؟ این جا هم باید در نظر داشته باشید که به یک باره بعد از ارتحال پیامبر (ص) جریان های جدید ظاهر نشدند بلکه از چند سال قبل، شاید از سال دوم هجری، آهسته آهسته یک جریان هایی شروع به رشد کردند. آرام آرام این ها صدای خود را از حالت نجوا به حالت جهر ارتقا دادند. به حدی که از سال پنجم و ششم این ها در قسمت هایی از اتفاقات تنش آلود حضور داشتند. مثلاماجرای عبدالله ابـَی، او فقط توانست شش ماه یا نهایتایک سال دوام آورَد و خود را به مسلمانی بزند. یعنی در حالی که هیچ گاه مایل به مسلمانانی نبود، مدتی همراهی کرد ولی بعد از مدتی نتوانست تحمل کندو شروع کرد به مخالفت. این ها نقش مهمی داشتند در این که قسمتی از بدنهلشکر اسلام در ماجرای احُد منصرف شدند و برگشتند. آن زمان یکی از بحث های مهم این بود که بعد از پیغمبر (ص) در قالب اسلام، حکومت را بگیرند. تحلیل هایی با خود داشتند و به نتیجه رسیدند که نمی شود الان در فضای ارتداد کاری کرد و پس از پیامبر (ص) به جاهلیت کامل برگشت. تحلیل عمده این بود که روی ریل اسلام و مسلمانی دوباره بازگشت به قدرت کنند و در درون همین اسلام، عربی گری را پررنگ کنند. در این شرایط بود که یارگیری های خود را شروع کردند و نقشهترور حضرت رسول را می کشیدند و در همین وضعیت بود که اصرار بر خواسته هایی داشتند که اصلاخواسته های اسلامی نبود. داشتند کم کم خود را تحمیل می کردند به پیامبر (ص) و یارگیری هایی کرده بودند در حد نزدیکان پیغمبر طوری که می خواستند کاری کنند که بخشی از اندرونی پیغمبر (ص)نیزبه آن ها بپیوندند. حضرت با ایجاد آشتی بین اوس و خزرج، جامعه را یکدست کرد اما منافقین می خواستند از راهی که رفته بودند برگردند. این مدل اختلاف ها نشان می دهد که دوباره می خواستند برگردند به خوی جاهلی، تفاخر می کردند. س: با در نظر گرفتن این شرایط و دسته بندی هایی که در جامعه اسلامی شکل گرفت، چقدر این شرایط در وقوع قیام سید الشهدا (ع)تاثیرگذار بود؟ من فکر می کنم شاید نزدیک سی سال، جامعه انتظار کشید تا قیام عاشورا اتفاق بیفتد. جرقه هایی هم زده شد در قالب مخالفت هایی که بعضی از آن ها در نطفه خفه شد و برخی هم شکل گرفت اما نتوانست اثرگذار باشد. البته انگیزه ها مختلف بود. مثلا وفاداران به امام مجتبی (ع) طیف واحدینبودند. یک طیف به دنبال تغییر بودند و فکر می کردند با استفاده از ظرفیت امام مجتبی (ع) این کار شدنیست. اما یک جریانی هم بود که اصلاموافق اهل بیت (ع) نبودند.از طرفی عده ای هم احساس می کردند اگر قبضهحکومت توسط اشخاص همچون معاویه و یزید امکان پذیر است پس چرا این کار را ما نکنیم. مثلا عبدالله بن زبیر خود را با بنی امیه هم عرضمی دانست. معیارهای حسَبی و نسَبی را هم که مقایسه می کرد می دید زبیر، جایگاهش از ابوسفیان خیلی در صدر اسلام مثبت تر است؛حتی عبدالله بن عمر نیز این گونه فکر می کرد. من فکر می کنم پسر حنظلهغسیل الملائکه نیز این گونه فکر می کرد. این ها همه فکر می کردند باید چنین اتفاقی بیفتد اما رنگ دین در آن ها یا نبود یا اگر هم بود در حد بالایی نبود. بنابراین در یک نگاه کلی باید گفت با رحلت رسول خدا (ص)، اسلام از مسیر واقعی خود منحرف شد و بسیاری از افکار و اندیشه های جاهلی و قومی و قبیله ای که ریشه در افکار دوره ماقبل اسلام داشت بازتولید شد. از این رو ساده زیستی دوران اسلامی جای خود را به رفاه و آسایش طلبی داد. این روند هر چه جلوتر می رود عمل به قوانین و دستورات اسلامی از سوی حاکمیت و کسانی که به طرق مختلف با قدرت حاکمه در ارتباط بودند، تضعیف می شد. این شاخص های غالبموجود در جهان اسلام است که حضرت می فرماید من برای احیای سنت جدم و امر به معروف و نهی از منکر قیام می کنم.